-RAMOS  AZKARATE-

Tolosa'n jayo zan, 1847'garren urteko Martxuaren 28'an.
Ain zuzen ere, egun ori Erramu-eguna zan urte artan. Orregatik jarriko zioten Ramos izena. Elizako paper-agerietan Ramon ipintzen du, bañan kopiatzallearen okerren bat izango da dudarik gabe. Berak beti Ramos firmatu baitzun eta danak ere ez baitzioten Ramos (edo obeto esateko) Ramox beste izenik eman. Gaur ere Ramox esaten dute Tolosako zarrak artaz oroitzean.

Bere aita, Meltxor, Arabako Villarreal'goa zan, eta ama, Joakina, Villabona'koa. Zapataria zan. Bere lan-tokia izan zun euskeraz «Plazatxoa» ta erderaz «Plaza de la Verdura» esaten zayonean, «N. I» jartzen dun arkupean.

Norbaitek esan digu denda txiki bat ere jarri zula azkenean, bañan ez dakigu zein tokitan.

Bere emaztea Isabel Barrena izan zan, Urrestildarra. Seme alabarik izan ote zuten ez dakigu.

Gaztetan liberala izan zan, bañan gero «konbertitu» ta karlista purrukatua biurtu zan. Orra nola dion berak:

                ...ni nere Erregien

                etsai nintzanian,

                nebillen Eliza ta

                Fueroen kaltian.

                Bañan ikusirikan

                zerbait istoriya,

                ikasi nuben zerbait

                maitatzen egiya;

                maitatzen Fueroakin

                euskaldun erriya,

                maitatzen euskera ta

                zure familiya.

Biyotza lorez jantzita,                                                        Alaxe nago gaur ere

Osoro nago etsita,                                                             Don Tirso zaldunan alde.

Naizelarik karlista,                                                             Don Karlos izan gabe

Egiyazko fuerista,                                                               lege zarrak nun daude?

Dantzatu nezaketela                                                           Barkatu bitet mesedez,

Nocedal banintz bezela.                                                     Beokiñ behintzat iñun ez.

Ez det nai izan Nocedal                                                       Jaungoiko Jauna bakarrik,

Naiz ari jan ta jan ta jan.                                                    Ez al da bear besterik?

Euskal jaio ta azi,                                                              Ez da bear fuerorik?

Euskaldun nai det bizi,                                                       Ez eta Sort-erririk ?

Euskeraz nai nuke´re ill,                                                     Ez dute naiko errege,

Naiz intriguak ler egin.                                                       Erregiañakin dadauede…¹

Bakar-bakarrik Fuerotan                                                   Kantatutzeko nor geran

Ekiten diyet askotan.                                                          Laurak dauzkagu banderan;

Ta… ez nago damutan                                                       Beok eta Nocedal

Kantuba benetan                                                                Bizi bitez erderan,

Dirala Fuero-etsaiak                                                          Daukatela aukeran

Nocedal-tarren artzaiak.                                                    Gozo-gozoa ganbelan.

Gure aitonen modura

Juan nai det beste mundura:

Begiraka zerura,

Kantatzen lengo ura:

“Izatekotan fuerista

Bearko izan karlista.”

R.M. El Cántabro, 1893-X-28

11- Intriguak edo Integristak “Jaungoiko Jauna bakarrik” behar zela zioten. Ramos azkaratek, berriz, “laurak dauzkagu Banderan” esaten die: Jaungoikoa, Sorterria, Fueroak eta Errege.

KARLISTA EZ DAN GUZTIYA BELTZA DA.

Maroto traidoria

Zalako bitartez,

Euskal geienak bizi

Gerade oinazez.

Egiya da lendandik

Es geundela pozez,

Kadiztik asi ziran

Zulatzen arantzez,

Ondo asperturikan

Gaude beltzen gaitzez!

Askoz obeagoa da

Emen sufritzia,

Ta Eleizan burubak

Errespetazia,

Gure Fuero ederrak

Ondo maitatzia,

Gure aitona zarrai

Begiratutzia,

Ez Marotokeriyan

Aberastutzia.

Zer uste dute bañan,

Zer, nocedaltarrak:

Gezurretan ibiltzia

Egiyan indarrak?

Karlosek zitubela

Galdu lege zarrak!

Au esaten dakite

Beltz petral baldarrak,

Estalitziagatik

Dauzkaten makarrak   

Ramos Azkarate